Trong những lớp đổ nát không thể phân tách, nơi vật liệu tổng hợp bị mắc kẹt vĩnh viễn, lời hứa về tái chế dần trở nên mong manh và thiếu sức thuyết phục.

Cuộc khủng hoảng nhựa đang diễn ra với tốc độ ngày càng nhanh. Chỉ trong chưa đầy 20 năm (2000 – 2019), sản lượng nhựa toàn cầu đã tăng gấp đôi, kéo theo sự gia tăng tương ứng của rác thải. Nhưng vấn đề không chỉ nằm ở số lượng, mà ở việc chúng ta gần như không có khả năng xử lý nó một cách hiệu quả.

“Kinh tế tuần hoàn” dù được nhắc đến như một giải pháp, vẫn chỉ dừng ở mức lý tưởng. Thực tế cho thấy, chỉ 9% nhựa được tái chế; phần còn lại bị đốt (19%), bị chôn lấp (50%), bị thất thoát ra môi trường (20%). Nói cách khác, phần lớn nhựa mà chúng ta tạo ra không bao giờ thực sự quay lại vòng đời sản xuất.

Trong lĩnh vực xây dựng tình hình còn đáng lo ngại hơn. Trong khi kim loại có thể được tái chế hiệu quả, nhựa xây dựng gần như bị “mắc kẹt” trong các công trình. Khi một tòa nhà bị phá dỡ, các lớp vật liệu bị nghiền nát và trộn lẫn, khiến việc tách nhựa trở nên bất khả thi. Kết quả là tỷ lệ tái chế của chúng chỉ dừng lại ở mức khoảng 3%.

Vấn đề nằm ở chính bản chất của vật liệu. Thép có thể tái chế nhiều lần mà gần như không thay đổi chất lượng, trong khi nhựa lại yếu đi sau mỗi lần tái chế. Không chỉ vậy, các vật liệu đa lớp trong kiến trúc hiện đại thường được kết dính với nhau, khiến việc tách rời gần như không thể. Vì thế, tỷ lệ tuần hoàn tại châu Âu chỉ đạt 12,2%, cho thấy tái chế trên thực tế khó đạt được như kỳ vọng.

Upcycle Café (Ferdowsi Café) thiết kế bởi KTS AshariArchitects ở Shiraz, Iran

Không phải mọi hình thức tái chế đều giống nhau. Upcycling là cách làm tích cực hơn: thay vì phá hủy vật liệu, nó giữ nguyên hình dạng và biến chúng thành một thứ mới có giá trị cao hơn. Một container cũ có thể trở thành quán cà phê, một cấu kiện bỏ đi có thể trở thành nội thất. Quan trọng hơn, cách làm này giúp giữ lại “carbon hàm chứa” – tức năng lượng đã được sử dụng để tạo ra vật liệu ngay từ đầu.

Ngược lại, phần lớn chất thải xây dựng lại được tái chế theo hướng giảm giá trị nguyên bản. Vật liệu vẫn được tái sử dụng nhưng với giá trị thấp hơn. Ví dụ, bê tông sau khi phá dỡ thường bị nghiền nhỏ và chỉ dùng làm nền đường hoặc vật liệu san lấp, thay vì quay lại làm kết cấu mới. Điều đáng nói là, ngay cả ở những quốc gia có tỷ lệ thu hồi chất thải rất cao, như Anh (trên 90%), phần lớn vật liệu cũng chỉ được tái chế theo cách này. Nói cách khác, vấn đề không chỉ là có tái chế hay không, mà là chúng ta đang tái chế theo hướng nâng giá trị hay làm mất giá trị của vật liệu.

Xây để tháo lắp: tư duy kiến trúc theo mô hình Lego

People’s Pavilion – công trình “100% vay mượn” thiết kế bởi bureau SLA, ở Eindhoven, Hà Lan

Trước bài toán rác thải ngày càng nghiêm trọng, một số kiến trúc sư đang lựa chọn thay đổi cách xây dựng ngay từ đầu, thay vì tìm cách xử lý hậu quả. Design for Disassembly (DfD) là một trong những hướng đi như vậy.

Trong thực tế, phần lớn công trình hiện nay được liên kết bằng keo, vữa và các phương pháp cố định vĩnh viễn, khiến việc tháo dỡ gần như đồng nghĩa với phá hủy. Ngược lại, DfD coi kiến trúc như một bộ lego khổng lồ có thể tháo rời. Các cấu kiện không bị dán chặt, mà được liên kết bằng bu lông, ốc vít hoặc dây đai. Nhờ đó, khi công trình hết vòng đời, nó không bị phá hủy mà được tháo ra từng phần, sẵn sàng cho một lần sử dụng tiếp theo.

People’s Pavilion tại Eindhoven đưa ý tưởng này đi xa hơn một bước. Công trình không chỉ được thiết kế để tháo rời mà còn được xây dựng từ những vật liệu đi mượn. Các dầm gỗ, cọc bê tông đều phải được trả lại nguyên vẹn sau khi tháo dỡ. Điều này buộc kiến trúc sư phải loại bỏ hoàn toàn mọi liên kết vĩnh viễn. Không đinh, không keo, toàn bộ công trình được giữ lại bằng các dây đai thép căng, giống như cách người ta cố định hàng hóa trên xe tải. Ở đây, kiến trúc không còn là thứ được “xây xong và bỏ lại”, mà trở thành một cấu trúc tạm thời, có thể lắp vào, tháo ra và tiếp tục tồn tại trong những hình thức khác.

People’s Pavilion – công trình “100% vay mượn” thiết kế bởi bureau SLA, ở Eindhoven, Hà Lan

Vấn đề nhựa tưởng như khó giải cũng được People’s Pavilion xử lý theo một cách rất trực diện. Toàn bộ lớp vỏ công trình được tạo nên từ 9.000 tấm ốp đầy màu sắc, làm hoàn toàn từ nhựa tái chế: những chai lọ cũ, những vật dụng đã qua sử dụng do chính cộng đồng địa phương đóng góp. Ở đây, rác thải không bị che giấu mà trở thành một phần thẩm mỹ của kiến trúc.

Không dừng lại ở đó, dự án còn gợi mở một hướng tiếp cận mới: Material Passport (hộ chiếu vật liệu). Mỗi vật liệu trong công trình đều có thể được “định danh” bằng dữ liệu, biết rõ nó là gì, mạnh đến đâu, và có thể dùng lại như thế nào. Khi thông tin này được giữ lại, vật liệu không còn bị lãng quên sau khi tháo dỡ. Điều đó đồng nghĩa với một thay đổi quan trọng: công trình không phải là điểm kết thúc. Nó chỉ là một “trạm dừng” nơi vật liệu tạm thời tồn tại, trước khi tiếp tục bước sang vòng đời tiếp theo.

Product-as-a-Service (PaaS): mô hình kinh doanh thúc đẩy tái sử dụng

Trung tâm Nghiên cứu Lúa Lanna, Đại học Chiang Mai, thiết kế bởi Hanabitate Architects, ở Chiang Mai, Thái Lan

Một tư duy mới đang dần hình thành: kiến trúc không nhất thiết phải sở hữu vật liệu. Đây chính là nền tảng của mô hình Product-as-a-Service (PaaS).

Trong mô hình kinh tế truyền thống, sản phẩm được bán ra và vòng đời của nó gần như chấm dứt trong tay người dùng. Ngược lại, trong nền kinh tế tuần hoàn, người dùng chỉ “thuê” chức năng, ví dụ, thuê ánh sáng thay vì bóng đèn, thuê bề mặt sàn thay vì vật liệu. Khi nhà sản xuất vẫn giữ quyền sở hữu, họ có động lực kéo dài tuổi thọ sản phẩm, tối ưu khả năng sửa chữa và tái sử dụng. Trọng tâm vì thế sẽ dịch chuyển từ bán sản phẩm sang duy trì vật liệu trong vòng tuần hoàn lâu nhất có thể.

Đáng chú ý, sự dịch chuyển này đang mở ra một thị trường quy mô lớn. Theo Grand View Research (2025), ngành xây dựng tuần hoàn toàn cầu đã đạt hơn 167 tỷ USD và được dự báo sẽ tăng hơn gấp đôi vào năm 2033. Chính sự thay đổi này đang mở ra một thị trường khổng lồ. Khi vật liệu không còn bị vứt bỏ, chúng trở thành tài sản. Đô thị trở thành “mỏ”, nông nghiệp trở thành “nguồn nguyên liệu”, là nơi mọi thứ đều có thể được khai thác lại.

Trung tâm Nghiên cứu Lúa Lanna tại Chiang Mai là một ví dụ tiêu biểu cho cách tiếp cận này. Khác với các dự án tập trung vào tái sử dụng vật liệu xây dựng, công trình hướng đến chuỗi giá trị nông nghiệp, cụ thể là sản xuất lúa gạo. Trung tâm được thiết kế như một nền tảng hỗ trợ nông dân phát triển các quy trình tái chế cho phụ phẩm: biến rơm rạ và chất thải thành sản phẩm có giá trị gia tăng.

Kiến trúc của công trình cũng phản ánh tư duy tuần hoàn đó. Lấy cảm hứng từ kho lúa truyền thống, công trình sử dụng không gian mở, vật liệu bền và ít bảo trì như gạch bê tông, sàn đánh bóng và rèm tre. Đồng thời, nó đóng vai trò như một “ngân hàng tri thức”, nơi nông dân và các nhà nghiên cứu cùng trao đổi, thử nghiệm và tái định nghĩa vòng đời của vật liệu nông nghiệp.

Khi mỗi vật liệu đều có hồ sơ riêng thông qua Material Passport, chúng không còn biến mất sau khi công trình kết thúc. Chúng có thể được theo dõi nguồn gốc, tái sử dụng, thậm chí trao đổi như một loại tài sản. Ở góc nhìn đó, kiến trúc không còn là điểm kết thúc của vật liệu mà trở thành một trạm trung chuyển, nơi tài nguyên được lưu giữ, chuyển giao và tiếp tục vòng đời của mình.

Tái chế nâng cấp các vật liệu “hạng nặng”

Upcycle Studios, dự án nhà ở của Lendager Group tại Copenhagen, Đan Mạch

Nếu nhựa là bài toán dễ nhìn thấy, thì vật liệu kết cấu mới là thách thức lớn nhất của kiến trúc bền vững. Upcycle Studios tại Copenhagen cho thấy một hướng đi khác: thay vì chấp nhận việc bê tông và kính trở thành rác sau khi phá dỡ, chúng có thể được giữ lại gần như nguyên vẹn trong vòng đời mới.

Các kiến trúc sư nhìn vào lượng chất thải xây dựng khổng lồ (62% toàn cầu) như một nguồn tài nguyên. Bê tông từ các công trình cũ không bị nghiền nhỏ, mà được tái sử dụng trực tiếp cho những ngôi nhà mới. Kính hai lớp thay vì bị phá hủy thì chúng được thu hồi, làm sạch và lắp lại, giữ nguyên hiệu suất kỹ thuật ban đầu. Điều quan trọng không nằm ở công nghệ phức tạp, mà ở cách nhìn. Khi vật liệu được coi là tài sản, thì vòng đời của chúng không kết thúc ở công trình cũ mà tiếp tục trong một hình thức mới.

Upcycle Studios, dự án nhà ở của Lendager Group tại Copenhagen, Đan Mạch

Một hướng đi khác cho kiến trúc tuần hoàn là thay đổi cách công trình được lắp ráp ngay từ đầu. The Braunstein Taphouse của ADEPT được thiết kế như một “bộ lắp ghép” hoàn chỉnh. Vì nằm trên một khu cảng tạm thời, công trình không sử dụng bất kỳ liên kết vĩnh viễn nào. Từ kết cấu gỗ đến lớp vỏ polycarbonate, mọi thành phần đều có thể tháo ra bằng bu lông và di chuyển sang một vị trí mới. Khi địa điểm thay đổi, công trình sẽ được tháo rời và lắp lại.

Cách tiếp cận này giải quyết trực tiếp một trong những vấn đề lớn nhất của ngành xây dựng: carbon hàm chứa. Phần lớn lượng phát thải không đến từ quá trình sử dụng công trình, mà từ việc sản xuất vật liệu ngay từ đầu, đặc biệt là bê tông và kính. Khi các cấu kiện được tái sử dụng thay vì sản xuất mới, lượng phát thải này giảm đi đáng kể.

Đây không còn là những thử nghiệm nhỏ lẻ. Khi nhìn 353 triệu tấn chất thải toàn cầu như một nguồn tài nguyên, kiến trúc có thể chuyển từ việc “tiêu thụ” sang “luân chuyển” vật liệu. Và khi đó, một công trình không còn là điểm kết thúc mà trở thành một phần của một hệ sinh thái vật chất liên tục vận động.

Vượt ra ngoài vật liệu tổng hợp

House LO, công trình nhà ở do Atelier Lina Bellovičová thiết kế tại Cộng hòa Séc

Giải quyết rác thải nhựa là cần thiết, nhưng vẫn chưa đủ để thay đổi cục diện. Một số kiến trúc sư đang lựa chọn một hướng đi triệt để hơn: loại bỏ vật liệu tổng hợp ngay từ đầu, thay vì tiếp tục tìm cách kiểm soát chúng. Khi nhựa được thay thế bằng gỗ, bần hay bê tông gai dầu, công trình giảm thiểu rác thải đồng thời hòa vào chu trình tự nhiên.

Những vật liệu này không tồn tại dai dẳng như chất thải công nghiệp. Chúng hình thành từ tự nhiên, khi hoàn thành vòng đời chúng sẽ trở về đất như một phần của hệ sinh thái. Khi kết hợp với thiết kế có thể tháo rời, vòng đời công trình được chuyển dịch từ phá hủy sang tái cấu trúc và chuyển hóa.

Ở quy mô rộng hơn, cách tiếp cận này mở ra một góc nhìn khác về kiến trúc. Khi vật liệu có thể được nhận diện, tái sử dụng hoặc phân hủy sinh học, khái niệm “rác thải” dần mất đi ý nghĩa vốn có. Tương lai của kiến trúc có thể nằm ở khả năng tồn tại mà không để lại dấu vết, và một nền kiến trúc xem hành tinh là đối tác để cùng tồn tại, thay vì chỉ là nguồn cung vật liệu để khai thác.

Theo Kiến việt

Chia sẻ: