Tóm tắt

Bài báo trình bày định hướng tích hợp phát triển bền vững vào quản lý chuỗi cung ứng trong thiết kế và sản xuất sản phẩm nội thất tại Việt Nam, nhằm hướng đến mô hình kinh tế tuần hoàn. Từ góc nhìn của KTS và nhà thiết kế nội thất, thông qua tổng quan các kinh nghiệm quốc tế về thiết kế nội thất bền vững và phân tích thực tiễn ngành nội thất Việt Nam, dựa trên cơ sở khoa học về chuỗi cung ứng bền vững và kinh tế tuần hoàn, nghiên cứu đề xuất một mô hình chuỗi cung ứng nội thất bền vững cho Việt Nam, bao gồm các khâu từ lựa chọn và chỉ định nguyên liệu, thiết kế, sản xuất, phân phối, sử dụng đến thu hồi và tái chế. Kết quả nhấn mạnh tầm quan trọng của việc sử dụng hiệu quả tài nguyên, phát triển vật liệu và sản phẩm nội thất tái chế, đặt khâu thiết kế và sản xuất ở vị trí chiến lược cùng với sự hợp tác giữa các bên liên quan, nhằm gắn kết các mắt xích trong chuỗi cung ứng và định hướng tiêu dùng có trách nhiệm để hướng đến mục tiêu Net Zero 2050 và nâng cao năng lực cạnh tranh.

Từ khóa: Chuỗi cung ứng bền vững; thiết kế nội thất; kinh tế tuần hoàn; vật liệu tái chế; sản xuất xanh; phát triển bền vững.

Đặt vấn đề

Ngành thiết kế và sản xuất nội thất đang đối diện thách thức lớn trong bối cảnh biến đổi khí hậu và cạn kiệt tài nguyên. Trên thế giới, mỗi năm có khoảng 9 triệu tấn nội thất bị thải bỏ, chiếm 5% rác thải chôn lấp, đa phần chỉ sau 10 – 15 năm sử dụng. Xu hướng “fast furniture” khiến sản phẩm nhanh hỏng, khó sửa chữa, làm gia tăng chất thải. Nội thất sử dụng nhiều gỗ, kim loại, nhựa và vải – nếu không quản lý bền vững sẽ gây phá rừng, phát thải carbon và ô nhiễm. Do đó, việc chuyển đổi sang mô hình kinh tế tuần hoàn là yêu cầu cấp thiết, trong đó sản phẩm và vật liệu được tái sử dụng, tái chế liên tục.

Tại Việt Nam, cam kết Net Zero 2050 tạo áp lực buộc ngành nội thất xanh hóa chuỗi cung ứng. Việt Nam cũng chịu yêu cầu từ thị trường quốc tế về các tiêu chuẩn bền vững, trong khi người tiêu dùng trong nước ngày càng ưu tiên sản phẩm “xanh, sạch”. Đây vừa là thách thức vừa là cơ hội để đổi mới hướng tới phát triển bền vững. Trong tiến trình này, thiết kế giữ vai trò trung tâm. KTS và nhà thiết kế nội thất không chỉ tạo ra thẩm mỹ mà còn định hình tính bền vững thông qua việc lựa chọn vật liệu, áp dụng nguyên lý eco-design, thiết kế dễ tháo lắp, tái chế. Thiết kế bền vững là lĩnh vực liên ngành, kết hợp nghệ thuật thiết kế với khoa học vật liệu, kỹ thuật và phát triển bền vững, tạo ra sản phẩm vừa đẹp, bền, vừa thân thiện môi trường.

Nghiên cứu này sử dụng phương pháp tổng hợp tài liệu và phân tích so sánh, tham khảo kinh nghiệm quốc tế và thực tiễn trong nước để đề xuất mô hình khái quát chuỗi cung ứng tuần hoàn cho ngành nội thất Việt Nam.

Tổng quan bài học kinh nghiệm quốc tế về chuỗi cung ứng bền vững trong ngành thiết kế và sản xuất sản phẩm nội thất

Trên thế giới, các hãng nội thất lớn đã và đang tái cấu trúc chuỗi cung ứng của mình theo hướng bền vững và tuần hoàn. Các nguyên tắc 3R/6R (Reduce – Giảm thiểu, Reuse – Tái sử dụng, Recycle – Tái chế, Repair – Sửa chữa, Refurbish – Tân trang, Remanufacture – Tái sản xuất) được áp dụng ngày càng rộng rãi trong thiết kế và sản xuất sản phẩm nội thất. Tại châu Âu, Liên minh EU đã ban hành Kế hoạch hành động về kinh tế tuần hoàn, trong đó ngành nội thất được khuyến khích kéo dài vòng đời sản phẩm và thúc đẩy tái chế vật liệu gỗ, vải bọc, kim loại… trong đồ nội thất. Nhiều đơn vị nội thất quốc tế đặt mục tiêu trung hòa carbon và không chất thải trong thập kỷ tới, quyết liệt trong việc cắt giảm khí thải nhà kính từ chuỗi cung ứng của họ.

Nhiều thương hiệu lớn như IKEA, Haworth, Vitra, Steelcase… đã chuyển sang thiết kế tuần hoàn: Sản phẩm dễ tháo rời, vật liệu tái chế, thu hồi cuối vòng đời. Để đạt được điều này, các công ty nội thất hợp tác với các nhà cung cấp nguyên vật liệu nhằm tái chế sản phẩm nội thất và phế liệu, đưa trở lại chu trình sản xuất thông qua các công nghệ thích hợp. Thách thức lớn là đảm bảo vật liệu tái chế vẫn đáp ứng các tiêu chí về độ bền và đàn hồi; ví dụ: Ghế bếp OGDER được sử dụng 100% gỗ tái chế và chai nhựa tái chế; chiếc ghế sẽ có nhiều kích cỡ và màu sắc khác nhau, có thể tái chế lại hoàn toàn sau sử dụng. Bên cạnh đó, các nhà sản xuất cũng triển khai chương trình thu hồi sản phẩm cuối vòng đời, sử dụng vật liệu tái chế trong sản phẩm mới và đạt các chứng chỉ bền vững (FSC, Cradle to Cradle…) nhằm khẳng định cam kết với môi trường.
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy việc hướng đến chuỗi cung ứng tuần hoàn không những giúp doanh nghiệp nội thất giảm phụ thuộc vào nguồn nguyên liệu đầu vào mà còn tạo giá trị thương hiệu xanh trong mắt người tiêu dùng. Tuy nhiên, việc chuyển đổi cũng đặt ra thách thức, đặc biệt về công nghệ tái chế và thiết kế sản phẩm: Sản phẩm nội thất cần được thiết kế cho khả năng tháo rời và sửa chữa dễ dàng, có module linh hoạt để nâng cấp hoặc thay thế. Do đó, bài học rút ra là phải đầu tư vào khâu thiết kế và vật liệu ngay từ đầu để tạo nền tảng cho chuỗi cung ứng tuần hoàn.

Thực tiễn phát triển bền vững trong ngành nội thất Việt Nam hiện nay

Tại Việt Nam, xu hướng sản xuất “xanh” trong ngành nội thất đã bắt đầu hình thành rõ nét trong những năm gần đây, dưới sức ép từ thị trường quốc tế và nhận thức ngày càng cao của người tiêu dùng nội địa. Các doanh nghiệp đã triển khai nhiều sáng kiến nhằm giảm tác động môi trường trong toàn bộ chuỗi cung ứng.

Về nguyên liệu: Nhiều công ty chuyển sang sử dụng gỗ được chứng nhận FSC nhằm đảm bảo nguồn gốc hợp pháp và khai thác bền vững. Bên cạnh gỗ rừng trồng, các vật liệu tái tạo nhanh như tre, mây, song, bèo bắp… được ưa chuộng nhờ sinh trưởng nhanh và độ bền cao, giúp giảm áp lực lên rừng tự nhiên. Đồng thời, phế liệu như gỗ thừa, gỗ pallet, kim loại… cũng được thu gom và tận dụng để tái chế thành sản phẩm mới, như gỗ vụn ép làm ván MDF/OKAL, kim loại nấu luyện tái chế làm phụ kiện… góp phần hình thành xu hướng upcycle trong thiết kế sản phẩm nội thất.

Hình 1. Trung tâm thu hồi và tái chế sản phẩm nội thất của IKEA Bộ sưu tập sản phẩm nội thất IKEA No – waste

Về thiết kế: Đây vẫn là khâu còn nhiều hạn chế nhưng cũng là điểm mấu chốt cho sự chuyển đổi bền vững. Phần lớn sản phẩm hiện nay vẫn tập trung vào thẩm mỹ và công năng ngắn hạn, ít chú trọng đến khả năng tháo rời hay tái chế. Quyết định chỉ định vật liệu chủ yếu do nhà cung cấp hoặc nhà máy quyết định, trong khi vai trò của KTS và nhà thiết kế nội thất chưa được phát huy đúng mức. Công cụ đánh giá vòng đời (LCA) hay hộ chiếu sản phẩm chưa phổ biến, dẫn đến khó khăn trong việc kiểm soát tác động môi trường. Tuy nhiên, một số doanh nghiệp tiên phong đã bắt đầu thử nghiệm thiết kế module dễ tháo lắp, lựa chọn sơn gốc nước ít VOC, hay sử dụng vải bọc hữu cơ.

Điều này cho thấy tiềm năng rất lớn để KTS và nhà thiết kế nội thất đảm nhận vai trò then chốt, quyết định lựa chọn vật liệu, định hình thiết kế theo hướng tuần hoàn và gắn kết các bên trong chuỗi cung ứng. Nếu khâu thiết kế được coi là trung tâm, chuỗi cung ứng nội thất sẽ vận hành hiệu quả hơn, vừa đảm bảo tính thẩm mỹ, vừa kéo dài vòng đời sản phẩm và giảm chất thải.

Về sản xuất: Các nhà máy đã bắt đầu áp dụng quy trình sản xuất tinh gọn, tiết kiệm và tận dụng năng lượng tái tạo, đầu tư hệ thống xử lý nước thải và khí thải, đạt các chứng chỉ ISO 14001 và ISO 50001 về quản lý năng lượng và quy chuẩn môi trường. Đây là những bước tiến quan trọng nhằm giảm thiểu phế liệu và hao hụt trong quá trình sản xuất, song vẫn cần gắn kết chặt chẽ hơn với định hướng thiết kế.

Về phân phối và tiêu dùng: Một số nhà sản xuất đã phối hợp với nhà bán lẻ triển khai chương trình thu hồi sản phẩm cũ sau một thời gian sử dụng, sửa chữa hoặc tái chế; đồng thời xuất hiện mô hình cho thuê nội thất ngắn hạn tại các đô thị, giúp kéo dài vòng đời sử dụng và giảm nhu cầu sản xuất mới. Bên cạnh đó, người tiêu dùng cũng đang có xu hướng ngày càng ưu tiên sản phẩm có chứng nhận “xanh, sạch”.

Về chính sách hỗ trợ: Nhà nước đã ban hành Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh, đưa kinh tế tuần hoàn vào Luật Bảo vệ Môi trường 2020 và dự kiến triển khai cơ chế tín chỉ carbon từ 2025. Những động thái này tạo hành lang pháp lý thuận lợi, cho thấy quyết tâm đưa ngành nội thất nói riêng và kinh tế Việt Nam nói chung sang quỹ đạo phát triển bền vững.

Tóm lại, thực tiễn phát triển chuỗi cung ứng bền vững trong ngành nội thất Việt Nam cho thấy nhiều tín hiệu tích cực, nhưng vẫn tồn tại khoảng trống, đặc biệt ở khâu thiết kế và đổi mới công nghệ. Hệ thống thu gom và tái chế chuyên nghiệp cho đồ nội thất cũ chưa phát triển, chủ yếu mới dừng ở tự phát (thu mua phế liệu). Do đó, cần một mô hình tổng thể kết nối các khâu và các chủ thể trong chuỗi cung ứng, từ nhà cung cấp vật liệu, nhà thiết kế, nhà sản xuất, nhà phân phối đến người tiêu dùng và đơn vị tái chế.

Cơ sở khoa học về chuỗi cung ứng bền vững và mô hình kinh tế tuần hoàn

Chuỗi cung ứng bền vững (Sustainable Supply Chain – SSC) được hiểu là hệ thống tích hợp các yếu tố minh bạch, đạo đức và trách nhiệm môi trường trong mọi khâu, từ nguyên liệu, thiết kế, sản xuất, phân phối đến tiêu dùng và xử lý cuối vòng đời. Trên nền tảng này, chuỗi cung ứng tuần hoàn (Circular Supply Chain – CSC) được phát triển nhằm thay thế mô hình tuyến tính “khai thác – sản xuất – thải bỏ” bằng mô hình khép kín “giảm thiểu – tái sử dụng – tái chế”, hướng tới tối đa hóa vòng đời tài nguyên và giảm phát thải.

Áp dụng vào ngành thiết kế và sản xuất nội thất, quản lý chuỗi cung ứng tuần hoàn đồng nghĩa với việc mỗi khâu trong chuỗi phải được thiết kế sao cho tài nguyên được lưu giữ lâu nhất trong vòng tuần hoàn và giảm thiểu tác động môi trường ở mức thấp nhất.

Về nguyên liệu: Ưu tiên các vật liệu tái chế và tái tạo. Ví dụ: Gỗ tái chế, gỗ trồng có chứng nhận FSC thay cho gỗ rừng tự nhiên, tăng tỷ lệ vật liệu tái sinh (nhựa tái sinh, kim loại tái chế…) trong sản phẩm. Đồng thời phát triển vật liệu thay thế thân thiện môi trường như tre ép, composite sinh học… Các vật liệu cần được đánh giá vòng đời (LCA) để lựa chọn loại có dấu chân carbon thấp và khả năng tái chế cao.

Về thiết kế: Áp dụng thiết kế sinh thái (eco-design) và thiết kế hướng tới tuần hoàn. Nguyên tắc quan trọng là Design for Disassembly – Thiết kế sản phẩm sao cho dễ tháo rời thành các thành phần riêng biệt khi hết hạn sử dụng. Nhờ đó, việc sửa chữa, nâng cấp hoặc thay thế linh kiện sẽ thuận tiện, kéo dài tuổi thọ sản phẩm: Và khi phải thải bỏ thì việc thu hồi vật liệu tái chế cũng dễ dàng hơn (vì các vật liệu không bị gắn cố định vĩnh viễn với nhau). Bên cạnh đó, thiết kế cần đảm bảo tính bền vững về thẩm mỹ và công năng: Sản phẩm bền đẹp và không lỗi mốt nhanh sẽ hạn chế bị vứt bỏ. Nhà thiết kế cũng cân nhắc sử dụng ít loại vật liệu nhất có thể trong một sản phẩm và tránh các vật liệu hỗn hợp khó tái chế. KTS và nhà thiết kế nội thất đóng vai trò chỉ định vật liệu, giảm số lượng vật liệu sử dụng, kết nối với sản xuất và tái chế để đảm bảo tính tuần hoàn. Đây chính là mắt xích chiến lược, quyết định sự thành công của chuỗi cung ứng bền vững trong nội thất.

Các khâu khác như sản xuất, phân phối và tiêu dùng được định hướng theo nguyên tắc xanh: Sản xuất sạch với công nghệ tiết kiệm năng lượng, logistics xanh, bao bì tái chế, dịch vụ bảo trì và thu hồi sản phẩm cũ. Thu hồi và tái chế khép kín nhờ hệ thống logistics ngược giúp vật liệu quay trở lại vòng tuần hoàn.
Như vậy, cơ sở khoa học của chuỗi cung ứng bền vững hướng đến kinh tế tuần hoàn chính là tư duy vòng đời sản phẩm toàn diện (life-cycle thinking) và thiết kế hệ thống khép kín, trong đó nguyên liệu bền vững và thiết kế sản phẩm tuần hoàn là hai trọng tâm. Mô hình này đòi hỏi sự hợp tác chặt chẽ giữa tất cả các bên liên quan: Nhà cung cấp phải minh bạch về nguồn nguyên liệu và quy trình khai thác; nhà thiết kế và sản xuất phải đổi mới sáng tạo để sản phẩm dễ tái sử dụng, tái chế; nhà phân phối và bán lẻ cùng tham gia thu hồi sản phẩm; người tiêu dùng có ý thức giữ gìn và trả sản phẩm về hệ thống; và nhà tái chế phát triển công nghệ để xử lý hiệu quả.

Tổng hợp lại, nền tảng khoa học vững chắc cho thấy việc áp dụng chuỗi cung ứng bền vững và tuần hoàn trong nội thất là khả thi và mang nhiều lợi ích, không chỉ giảm tác động môi trường mà còn mở ra cơ hội đổi mới mô hình kinh doanh, nâng cao khả năng thích ứng của doanh nghiệp trước biến động nguồn tài nguyên. Vấn đề còn lại là xây dựng một mô hình cụ thể phù hợp với điều kiện của Việt Nam, kết nối được các ý tưởng và giải pháp trên thành một chuỗi thống nhất.

Sản phầm nội thất ghế văn phòng của hãng Steelcase được thiết kế theo nguyên tắc Design for Disassembly (DfD) – Thiết kế để tháo rời

Đề xuất mô hình cung ứng bền vững đến kinh tế tuần hoàn cho thiết kế sản phẩm nội thất tại Việt Nam

Dựa trên tổng quan lý thuyết và phân tích thực tiễn, nhóm tác giả đề xuất mô hình chuỗi cung ứng bền vững theo hướng kinh tế tuần hoàn cho ngành nội thất Việt Nam. Mô hình này bao gồm bốn giai đoạn chính liên kết với nhau theo vòng tròn khép kín:

Các giai đoạn này tương ứng với các khâu từ đầu vào đến đầu ra của chuỗi cung ứng và được kết nối tuần hoàn, đảm bảo sản phẩm sau sử dụng được đưa trở lại làm đầu vào cho chu kỳ mới thay vì thải bỏ. Trong từng giai đoạn của mô hình, đề xuất các giải pháp và định hướng cụ thể như sau:

Nhìn chung, mô hình chuỗi cung ứng tuần hoàn đề xuất đòi hỏi sự đồng bộ và kết nối giữa nhiều khâu và nhiều chủ thể. Các giải pháp sẽ hiệu quả nhất khi được thực hiện như một chuỗi liên tục. Do đó, để triển khai mô hình này, cần có sự tham gia tích cực của tất cả các bên: Doanh nghiệp sản xuất, nhà thiết kế, nhà phân phối, người tiêu dùng, đơn vị tái chế và hỗ trợ từ chính sách nhà nước.

Đối với Việt Nam, một số điều kiện thuận lợi có thể kể đến: Ngành công nghiệp chế biến gỗ phát triển sẵn có mạng lưới nhà máy rộng khắp – có thể tích hợp thêm chức năng tái chế gỗ; người dân có truyền thống tiết kiệm, quen tái sử dụng đồ cũ – dễ đón nhận mô hình trao đổi, mua bán đồ nội thất đã qua sử dụng; Chính phủ đang quyết liệt thúc đẩy chuyển đổi số và kinh tế tuần hoàn – hứa hẹn hỗ trợ về cơ chế, vốn. Thách thức lớn nhất có lẽ là nhận thức và thói quen của một số doanh nghiệp còn e ngại chi phí đầu tư ban đầu. Chính ở điểm này, thiết kế giữ vai trò quyết định: Nếu KTS và nhà thiết kế nội thất chủ động chỉ định vật liệu bền vững, áp dụng nguyên lý thiết kế tuần hoàn (dễ tháo lắp, dễ tái chế, bền về công năng và thẩm mỹ…), thì chuỗi cung ứng sẽ giảm chi phí dài hạn, nâng cao giá trị thương hiệu và gia tăng lợi thế cạnh tranh.

Như vậy, lợi ích tài chính, xã hội và môi trường mà mô hình mang lại sẽ vượt xa so với chi phí khởi điểm.

Đề xuất mô hình chuỗi cung ứng bền vững theo hướng kinh tế tuần hoàn cho ngành thiết kế và sản xuất sản phẩm nội thất tại Việt Nam

Các giai đoạn trong mô hình chuỗi cung ứng bền vững theo hướng kinh tế tuần hoàn cho ngành thiết kế và sản xuất sản phẩm nội thất tại Việt Nam

Kết luận

Quản lý chuỗi cung ứng bền vững trong thiết kế sản phẩm nội thất không còn là lựa chọn mà là yêu cầu tất yếu đối với ngành nội thất Việt Nam. Bài viết đã đề xuất mô hình tuần hoàn gồm bốn giai đoạn, nhấn mạnh vai trò trung tâm của khâu thiết kế trong việc lựa chọn vật liệu và định hình tính bền vững sản phẩm. Dù còn thách thức về chi phí và hạ tầng tái chế, lợi ích lâu dài về kinh tế, thương hiệu và môi trường là rất lớn. Đây cũng là cơ hội để nội thất Việt Nam nâng cao sức cạnh tranh và đóng góp vào mục tiêu Net Zero 2050.

ThS.KTS Dương An Hà – ThS.KTS Đỗ Thu Thủy*
*Nhóm chuyên môn Nội thất – Khoa Kiến trúc và Quy hoạch, Trường ĐH Xây dựng Hà Nội
(Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 10-2025)

Chia sẻ: