Từ Erasmus Bridge, Arnhem Central Station đến những dự án đô thị quy mô lớn hiện nay, Ben van Berkel và UNS theo đuổi một cách thực hành kiến trúc vượt ra ngoài việc tạo hình công trình. Trong cuộc trò chuyện với Kienviet.net, ông chia sẻ về vai trò ngày càng mở rộng của kiến trúc sư, sự chuyển dịch từ “kiến trúc như hình ảnh” sang “kiến trúc như trải nghiệm”, vai trò của AI và dữ liệu trong thiết kế, cùng những yêu cầu mới đối với kiến trúc bền vững và sự phát triển đô thị tại Việt Nam.

Ben van Berkel là Nhà sáng lập và Kiến trúc sư trưởng của UNS. Ông được biết đến với tư duy thiết kế tiên phong, cam kết đối với phát triển bền vững và sự quan tâm đến tác động của môi trường xây dựng đối với sức khỏe và chất lượng sống của con người.

Sau khi theo học tại Rietveld Academy ở Amsterdam và Architectural Association tại London, năm 1988, ông cùng Caroline Bos thành lập Van Berkel & Bos Architectuurbureau, thực hiện các dự án như Erasmus Bridge và Möbius House. Năm 1999, hai người thành lập UNS, một mạng lưới toàn cầu hoạt động trong lĩnh vực thiết kế và tư vấn. Hiện UNS triển khai nhiều dự án quốc tế, trong đó có WestK Performing Arts Centre tại Hong Kong, quy hoạch tổng thể Chamartín Station tại Madrid, FOUR tại Frankfurt, Wasl Tower tại Dubai và Austin Light Rail tại Texas.

Bên cạnh hoạt động hành nghề, Ben van Berkel từng đảm nhiệm vị trí Kenzo Tange Visiting Professor tại Harvard Graduate School of Design (Harvard GSD), nơi ông tiếp tục phụ trách một studio về sức khỏe. Hiện ông là Chủ nhiệm Luận văn MArch và thành viên Hội đồng Cố vấn tại IE School of Architecture and Design ở Madrid.

Quy hoạch tổng thể Chamartín Station tại Madrid do UNS thực hiện. (©Adif)

Trong số hàng trăm dự án mà UNS đã thực hiện qua nhiều năm, ông tin rằng dự án nào thể hiện rõ nhất triết lý “beyond architecture” (vượt ra ngoài kiến trúc) của studio, và tại sao?

Ben van Berkel: Khi chúng tôi nói về việc vượt ra ngoài kiến trúc, chúng tôi muốn đề cập đến hai điều. Thứ nhất, kiến trúc không chỉ đơn thuần là tổng hòa của các bộ phận cấu thành; vượt lên trên các giá trị công năng, nó còn mang những trách nhiệm về mặt xã hội, sinh thái, triết học, văn hóa và nhân văn. Tuy nhiên, không có một dự án cụ thể nào mà tôi có thể đặt lên trên tất cả khi nói về điều này, bởi tôi thường phát triển các thiết kế theo một quá trình mang tính tiếp nối.

Chúng tôi cũng muốn đề cập đến thực tế rằng, với tư cách là một văn phòng thực hành, chúng tôi làm nhiều hơn là chỉ thiết kế các tòa nhà; chúng tôi còn thiết kế quy hoạch đô thị, cảnh quan, nội thất, sản phẩm và cả các trải nghiệm.

Công trình Raffles City Hangzhou tọa lạc tại khu trung tâm tài chính mới Tiền Giang, Hàng Châu, Trung Quốc (©Hufton + Crow)

Từng lãnh đạo một văn phòng thực hành toàn cầu trong nhiều năm, ông đã học được điều gì từ thế hệ kiến trúc sư trẻ bắt đầu bước vào nghề ngày nay?

Ben van Berkel: Tại UNS, chúng tôi khuyến khích các kiến trúc sư trẻ tự tư duy độc lập. Tôi đã học được rằng nếu bạn cho họ sự tự do sáng tạo, họ sẽ cảm thấy thoải mái đề xuất các ý tưởng dựa trên kiến thức của chính mình và những gì họ tin là giải pháp tốt nhất. Tôi cũng học được rằng kiểu giải quyết vấn đề này hoạt động hiệu quả nhất khi họ hợp tác và trao đổi, phản biện ý tưởng lẫn nhau. Điều rất quan trọng đối với tôi là họ học cách đối diện với tương lai theo một cách khác với các thế hệ kiến trúc sư trước đây; phát triển những phương thức mới để kiểm soát thông tin được xử lý, đặc biệt trong bối cảnh chúng tôi đang phát triển nhiều công cụ AI nội bộ nhằm hỗ trợ quá trình thiết kế.

Nếu phải chọn một phẩm chất quan trọng nhất đối với một kiến trúc sư trong thế kỷ 21, đó sẽ là gì và tại sao?

Ben van Berkel: Tôi e rằng mình không thể tách riêng chỉ một phẩm chất. Một phần là khả năng không quá tập trung vào việc tạo ra những hình khối hay hình ảnh đẹp mắt, mà học cách sử dụng những công cụ mới chúng ta có trong tay để tổ chức, biên tập và kiểm nghiệm thông tin. Nhưng đó cũng là cách KTS đưa vào công trình những yếu tố vượt ra ngoài tính công năng đơn thuần, mang trong đó hàm lượng văn hóa hoặc xã hội. Một phẩm chất cực kỳ quan trọng khác là luôn coi trải nghiệm của người sử dụng cuối cùng là mục tiêu hàng đầu.

Ông tin rằng kiến trúc nên ưu tiên cá nhân hay cộng đồng? Làm thế nào một dự án có thể đồng thời hỗ trợ trải nghiệm cá nhân trong khi vẫn thúc đẩy sự tương tác xã hội và sự gắn kết cộng đồng?

Ben van Berkel: Tôi không tách biệt hai yếu tố này, bởi với tôi, kiến trúc phải vận hành ở cả hai cấp độ cùng lúc. Một mặt, kiến trúc cần xem xét kỹ trải nghiệm cá nhân: cách một người di chuyển trong không gian, những gì họ cảm nhận, cách họ định hướng và cảm giác khi sống trong không gian đó. Mặt khác, kiến trúc phải đóng góp cho đời sống công cộng, sự gắn kết cộng đồng và chất lượng xã hội của một khu vực hay thành phố.

Các dự án thành công nhất làm được điều này nhờ vào việc tổ chức không gian. Chúng tạo ra một mối quan hệ hài hòa giữa không gian riêng tư, không gian dùng chung và không gian công cộng. Trong nhà ở, điều đó có nghĩa là cân bằng giữa sự riêng tư với các tiện ích chung và khu vực ngoài trời. Trong các dự án thương mại hoặc phức hợp, điều đó có thể là một khối đế dành cho các hoạt động công cộng, các chương trình hỗ trợ đời sống hằng ngày và những không gian nơi mọi người có thể gặp gỡ, dừng chân hoặc dành thời gian bên nhau. Kiến trúc nên hỗ trợ đồng thời sức khỏe thể chất, tinh thần và xã hội. Đó mới chính là nơi chứa đựng phần lớn giá trị thực sự của nó.

Arnhem Central Station, Hà Lan. (©Hufton + Crow)

Cầu Erasmus tại Rotterdam (Hà Lan) (©Christian Richters)

Theo quan điểm của ông, những năng lực nào hiện nay là thiết yếu đối với một văn phòng đa quốc gia như UNS ngoài chuyên môn kiến trúc truyền thống?

Ben van Berkel: Vai trò của kiến trúc sư đã mở rộng rất nhiều, vì vậy năng lực của một văn phòng cũng phải mở rộng theo. Bạn phải có khả năng làm việc trong các mạng lưới lớn gồm các chuyên gia, khách hàng, đơn vị tư vấn, kiến trúc sư địa phương, cơ quan quản lý và các bên liên quan. Điều đó có nghĩa là một văn phòng hiện nay cần có năng lực mạnh mẽ về nghiên cứu, phát triển bền vững, sức khỏe, công nghệ, dữ liệu, truyền thông và sự phối hợp. Nó cũng cần khả năng tích hợp kiến thức kỹ thuật, xã hội, kinh tế và môi trường vào quá trình thiết kế.

Theo ông, điều gì tạo nên sự khác biệt của UNS so với các văn phòng kiến trúc và thiết kế quốc tế khác đang hoạt động trên cùng thị trường toàn cầu?

Ben van Berkel: Bên cạnh việc phát triển văn phòng thực hành để đảm nhận vai trò kiến trúc sư như tôi đã mô tả ở trên, điều tạo nên sự khác biệt của chúng tôi, theo tôi, nằm ở phương pháp làm việc tích hợp. Chúng tôi không tiếp cận kiến trúc như một tập hợp các phần riêng lẻ.

Chúng tôi cố gắng tích hợp kết cấu, chương trình công năng, hiệu suất, trải nghiệm, bối cảnh và giá trị xã hội vào một hệ thống thống nhất ngay từ đầu. Tôi cũng ít quan tâm đến kiến trúc như một hình ảnh mà quan tâm nhiều hơn đến kiến trúc như một trải nghiệm. Theo nghĩa đó, điều phân biệt chúng tôi không phải là một phong cách, mà là một phương pháp tiếp cận kết hợp tư duy thiết kế, nghiên cứu, tính chặt chẽ về kỹ thuật và trải nghiệm con người. Tên của chúng tôi – United Network Studio cũng được lựa chọn để nhấn mạnh thực tế rằng chúng tôi hiểu vai trò của kiến trúc sư là một phần của một hệ sinh thái lớn hơn; là một nhân tố trong một mạng lưới.

Khi biến đổi khí hậu trở thành một thách thức ngày càng cấp bách, ông tin rằng kiến trúc nên tập trung chủ yếu vào việc giảm thiểu tác động môi trường, thích ứng với các điều kiện khí hậu thay đổi, hay đóng góp tích cực vào việc tái tạo hệ sinh thái?

Ben van Berkel: Kiến trúc phải làm được cả ba. Giảm thiểu tác động môi trường là điều tuyệt đối cần thiết. Chúng ta phải giảm lượng carbon hàm chứa (embodied carbon) trong vật liệu, carbon vận hành, chất thải và việc sử dụng vật liệu không cần thiết. Nhưng kiến trúc cũng phải ứng phó với các điều kiện khí hậu thay đổi thông qua thiết kế thụ động, thông gió, các giải pháp giảm tác động của nhiệt, quản lý nước và quy hoạch đô thị có khả năng chống chịu tốt hơn. Và xa hơn nữa, bất cứ nơi nào có thể, kiến trúc nên đóng góp vào sự tái tạo. Ta cần suy nghĩ nghiêm túc về thiết kế hòa nhập với thiên nhiên, đa dạng sinh học và vai trò sinh thái rộng lớn hơn của các tòa nhà và thành phố.

Bảo tàng Nghệ thuật Chungnam (Hàn Quốc) được kiến tạo để truyền cảm hứng, gắn kết và không ngừng chuyển mình cùng cộng đồng

Làm thế nào chúng ta có thể đánh giá một cách có ý nghĩa xem liệu một tòa nhà có thực sự bền vững hay không, thay vì chỉ dựa vào các tuyên bố, chứng nhận hoặc thông tin quảng cáo?

Ben van Berkel: Chúng ta phải nhìn vào toàn bộ vòng đời của tòa nhà. Không chỉ cách nó vận hành sau khi hoàn thành, mà nó được làm bằng gì, hàm chứa bao nhiêu carbon, nó tạo ra bao nhiêu chất thải, nó có thể duy trì giá trị sử dụng trong bao lâu, nó có thể thích ứng dễ dàng như thế nào, và liệu một cấu trúc hiện có có thể được giữ lại hoặc cải tạo thay vì thay thế hay không. Câu hỏi thực sự không phải là liệu một dự án có thể đưa ra một danh sách các tính năng bền vững hay không, mà là liệu công trình có vận hành một cách có trách nhiệm trong suốt vòng đời của mình hay không. Một tòa nhà thực sự bền vững là tòa nhà sử dụng tài nguyên một cách thông minh, duy trì khả năng thích ứng và tiếp tục phục vụ con người hiệu quả trong tương lai.

Công trình Raffles City Hangzhou tọa lạc tại khu trung tâm tài chính mới Tiền Giang, Hàng Châu, Trung Quốc (©Jin Xing)

UNS cho rằng các công nghệ mới nổi phải được đón nhận. Theo góc nhìn của ông, khía cạnh nào trong quá trình thiết kế kiến trúc đang được biến đổi sâu sắc nhất bởi công nghệ ngày nay? Dữ liệu, trí tuệ nhân tạo, công nghệ mô phỏng, thực tế ảo và phân tích hành vi người dùng đóng vai trò gì trong công việc thiết kế và tư vấn của UNS?

Ben van Berkel: Theo quan điểm của tôi, khía cạnh đang thay đổi sâu sắc nhất là giai đoạn đầu của thiết kế. Công nghệ hiện nay cho phép chúng tôi hiểu được hệ quả của các quyết định sớm hơn và rõ ràng hơn nhiều so với trước đây. Điều đó làm thay đổi quá trình thiết kế một cách đáng kể, vì chúng tôi có thể thử nghiệm các phương án trong khi dự án vẫn còn rộng mở và linh hoạt.

Dữ liệu, AI và mô phỏng đặc biệt quan trọng ở đoạn này. Chúng cho phép chúng tôi phân tích lượng bức xạ mặt trời, gió, thông gió, khối lượng vật liệu, tác động carbon, hệ quả kết cấu và các kịch bản kinh tế ngay từ đầu. Tôi ít quan tâm đến AI với tư cách một công cụ tạo hình ảnh; điều khiến tôi quan tâm hơn là khả năng tổ chức thông tin; so sánh các kịch bản và giúp chúng tôi khảo sát nhiều khả năng hơn trong một khoảng thời gian ngắn.

Phân tích hành vi người dùng cũng rất quan trọng vì nó giúp chúng tôi hiểu cách mọi người thực sự di chuyển và trải nghiệm các tòa nhà cũng như thành phố. Điều đó rất có ý nghĩa trong các không gian làm việc, đầu mối giao thông, dự án văn hóa và thiết kế đô thị. Vì vậy đối với chúng tôi, công nghệ hữu ích nhất khi nó tăng cường khả năng đánh giá, mở rộng năng lực đặt ra các câu hỏi tốt hơn và cải thiện cả tính bền vững lẫn hiệu suất mà không biến kiến trúc thành các phép tính thuần túy.

Việt Nam đang đồng thời đối mặt với những áp lực từ biến đổi khí hậu, nhu cầu giao thông và tốc độ đô thị hóa nhanh. Từ kinh nghiệm quốc tế của UNS, theo ông, đâu là những bài học quan trọng đối với các đô thị đang trong quá trình phát triển để trở nên thích ứng tốt hơn, đáng sống hơn và sẵn sàng cho tương lai?

Ben van Berkel: Một bài học quan trọng là những vấn đề này không thể được xử lý riêng rẽ. Khí hậu, giao thông và khả năng di chuyển, nhà ở, sức khỏe, không gian công cộng và mật độ đô thị đều có mối liên hệ chặt chẽ với nhau, vì vậy chúng cần các giải pháp tích hợp thay vì những can thiệp riêng lẻ. Chẳng hạn, hạ tầng giao thông không nên chỉ được nhìn nhận như một vấn đề kỹ thuật. Các nhà ga và các đầu mối giao thông có thể trở thành một phần của đời sống công cộng và có thể giúp định hình các hình thái hoạt động đô thị mới xung quanh chúng.

Bảo tàng Mercedes-Benz tại Stuttgart (Đức) (©Evabloem)

Bài học thứ hai là các thành phố nên quy hoạch cho sự thay đổi. Các tòa nhà, khu phố và hạ tầng cần phải có tính thích ứng vì các điều kiện đô thị không bao giờ đứng yên. Sự linh hoạt trong sử dụng, tiếp cận và chức năng là rất quan trọng.

Bài học thứ ba là cần đặc biệt coi trọng đời sống công cộng. Khả năng đi bộ, phát triển hỗn hợp, bóng mát, cây xanh, không khí sạch, khả năng tiếp cận giao thông và các nơi gặp gỡ hay thư giãn đều đóng góp trực tiếp vào chất lượng cuộc sống đô thị. Và cuối cùng, tính bền vững phải được lồng ghép ngay từ đầu. Nếu các yếu tố về hiệu suất môi trường, khả năng chống chịu và giá trị xã hội được xem xét quá muộn, thì nhiều cơ hội đã bị bỏ lỡ. Những thành phố đang phát triển tốt thường là những nơi có thể kết nối các vấn đề này trong một tầm nhìn dài hạn, thay vì giải quyết từng vấn đề riêng lẻ hoặc chỉ tập trung vào ngắn hạn.

Chúng tôi cũng đang tích cực tham gia vào các dự án tại Việt Nam. Hiện tại, chúng tôi đang hợp tác với Vingroup và đã thiết kế tòa nhà Giang Vo Signature tại Hà Nội cho TC Group, dự án hiện đang trong quá trình xây dựng và dự kiến sẽ mở cửa trong năm nay. Chúng tôi cũng đã tham gia một số cuộc thi liên quan đến các dự án văn hóa tại Việt Nam, vì vậy đây rõ ràng là một bối cảnh mà chúng tôi quan tâm và theo dõi sát sao. Chúng tôi rất sẵn lòng, khi phù hợp, đóng góp vào sự phát triển tiếp theo của kiến trúc tại Việt Nam thông qua những kinh nghiệm và góc nhìn mà chúng tôi có thể mang lại.

Trân trọng cảm ơn những chia sẻ của KTS Ben van Berkel!

Thực hiện: Huệ Chi

Chia sẻ: