Không chỉ là một biểu tượng giao thương sầm uất, chợ Đồng Xuân được nhìn nhận như một “hệ sinh thái” văn hóa và lịch sử đang đứng trước thách thức to lớn của thương mại điện tử và đô thị hiện đại. Bài viết giới thiệu một phương án nghệ thuật mang tính cấu trúc, sử dụng quy hoạch thị giác về màu sắc và ánh sáng để định vị lại không gian và kết nối các tầng giá trị của ngôi chợ trong Festival Thiết kế Sáng tạo 2026. Thông qua việc “cấy ghép” các tác phẩm vào cơ thể hiện sinh của chợ, dự án tham vọng biến Đồng Xuân thành một “mã nguồn mở”, giúp di sản này tự tái tạo và tiếp tục dòng chảy văn hóa trong bối cảnh mới.

Chợ Đồng Xuân là một cấu trúc hỗn dung giữa đời sống hàng hóa thương mại, sinh hoạt thường ngày với nền lịch sử và địa văn hóa, hệ sinh thái tuần hoàn tự nhiên. Bản thân Đồng Xuân đã là một dự án có cấu trúc liên hợp tự sinh và tuần hoàn, vì vậy cần các khảo sát lớp lang để cấy ghép nghệ thuật vào “cơ thể hoàn chỉnh” đó.

Chợ Đồng Xuân, trước hết, là một cấu trúc thời gian xây dựng bởi lịch sử và truyền thuyết

Tên gọi “Đồng Xuân” , xuất phát từ một địa danh lịch sử hành chính được sử dụng để chuyển thành tên gọi của ngôi chợ lớn nhất thành phố, “và cái tên trở thành biểu tượng. Trong cụm từ lịch sử chỉ đô thị Hà Nội cổ: “Kinh Kỳ – Kẻ Chợ”, nếu “Kinh Kỳ” chỉ kinh thành, nơi tập trung của quyền lực nhà nước-cấu trúc chính trị và hình thái tổ chức xã hội của cộng đồng, thì chữ “Kẻ Chợ”, vừa chỉ khu chợ lớn (là Đồng Xuân hiện nay), không gian đời sống sinh hoạt vật chất và tinh thần của người dân Hà Nội xưa, đồng thời là không gian cộng đồng bao gồm cả tính tín ngưỡng, kinh tế và văn hóa. Từ chỉ địa danh sau đó được gắn với từ chỉ con người, khi chữ “Kẻ” theo tiếng Việt cổ Bắc Bộ dùng để chỉ người, một lớp người sinh ra và lớn lên với chợ, và có cách gọi “dân Kẻ Chợ” sau này.

Các lớp ngữ nghĩa về tên gọi dẫn đến các cách hiểu khác nhau của người Việt về không gian và đời sống công cộng đó, và cũng gắn với sự phát triển của đời sống đô thị truyền thống tới hiện đại. Đồng Xuân, như vậy không chỉ là một chứng nhân lịch sử của đô thị, mà chính nó là kết cấu của đô thị xuyên qua các khung cảnh thời gian khác nhau, gắn với các biến động lịch sử xã hội khác nhau.

Đồng Xuân là một cấu trúc sinh hoạt vật chất thường ngày. Về bản chất, ngôi chợ là một hệ sinh thái tự vận hành và có tính tuần hoàn biến thiên theo đời sống xã hội. Đó là tuần hoàn của các dòng chảy hàng hóa, tài chính, di chuyển của con người theo chu kỳ sinh hoạt hàng ngày của mua bán trao đổi giá trị vật chất, duy trì cuộc sống của từng cá thể, và của cả một cộng đồng theo quy ước. Đó còn là sự tuần hoàn của đời sống vật chất và công nghệ: Các kỹ thuật thêu, đan lát, may dệt thủ công truyền thống chuyển động trên nền tảng của công nghệ kỹ thuật số, các vật liệu cổ truyền và song hành, kết hợp hoặc hoán đổi với vật liệu hiện đại, tự sinh và phái sinh. Nhưng nó cũng là tập hợp của các dòng chảy văn hóa: Lời ăn tiếng nói, đối thoại và giao dịch mua bán, gặp gỡ và trò chuyện, thói quen và cử chỉ, hình thành nên các lớp sinh hoạt và các thế hệ gắn với đó. Tính tri thức bản địa, tập tục và phong dao, lề thói và tập quán, được chứa đựng, luân chuyển trong không gian đa sắc thái của ngôi chợ.

Những chuyển động này cũng phản ánh tính sinh thái và bền vững tự thân gắn với đời sống thiên nhiên: Từ quy luật của thời gian, khí hậu, độ ẩm và nhiệt độ, tới dòng chảy và lưu lượng của nước, gió mùa, để tự tìm ra quy luật vận hành của hệ thống một cách hài hòa và uyển chuyển. Từ cấu trúc sinh hoạt thường ngày, nó dễ dàng trở thành một kết cấu chứa đựng và sản tạo văn hóa, tạo ra những kết nối liên tục giữa các hệ giá trị quá khứ và đương thời, để tái định vị chính nó, và định vị đời sống xã hội cho tương lai. Đồng Xuân, vì vậy, tự hình thành một “mã nguồn mở” cho các hệ mã hóa (code) hình thành theo thời gian, để luôn tự tái cấu trúc và tạo ra tính hòa nhập với các mô hình xã hội khác nhau của các thời kỳ khác nhau.

Tuy vậy, cũng dễ dàng nhận thấy rằng chợ Đồng Xuân đang có những suy thoái nhất định ở nhiều mặt: Sức cạnh tranh của thương mại điện tử bào mòn vai trò phân phối hàng hoá và chức năng thương mại truyền thống. Sự giảm sút công năng chính, dẫn tới suy giảm chức năng và vai trò xã hội: Ngôi chợ dần dần “biến mất” một cách nhất định trong cơ chế sinh hoạt xã hội ở đô thị và khi hình dung về cơ cấu hạ tầng đô thị. Sức cạnh tranh không nhỏ khác đến từ các trung tâm-tổ hợp thương mại hiện đại, nơi không gian được quy hoạch và phân khu hướng tới công năng, tiện dụng, thụ hưởng giác quan và cảm xúc của con người khi đi vào đó: Hành lang và lối đi thoáng đãng, ánh sáng chan hòa và hệ thống điều hòa ổn định trong mọi thời tiết, không mùi và các quầy hàng luôn rực rỡ kích thích thị giác tối đa. Tất cả dường như đối lập về mọi mặt với chợ truyền thống như Đồng Xuân: Một không gian luôn ken đặc giữa người và hàng, thị giác hỗn loạn giữa ánh sáng với hệ thống bảng biển hiệu dầy và thiếu nhất quán, không gian và lối đi đang được sử dụng/chiếm dụng bất hợp lý. Tính công cộng của ngôi chợ trong cấu trúc sinh hoạt thường nhật trong truyền thống biến mất, khi chợ không còn là nơi gặp gỡ, tụ hội của thị dân mọi lứa tuổi và tầng lớp, cắt đứt vòng tuần hoàn văn hóa, vốn được tạo ra bởi thói quen tập quán sinh hoạt hàng ngày hay nghi thức tâm linh.

Phương án nghệ thuật với Đồng Xuân, vì vậy, là một phương án mang tính cấu trúc. Đó là một cấu trúc thị giác giúp định vị không gian và lộ tuyến trong chợ, giúp bất kì ai đi vào đó: Người tới xem nghệ thuật, khách du lịch hay người mua hàng, di chuyển thông thường trong chợ đều có thể nhanh chóng định vị mình đang ở đâu, đi từ đâu để đến nơi mong muốn. Cấu trúc thị giác này bao gồm màu sắc và ánh sáng, giúp khoanh vùng các không gian trong chợ theo tầng, lộ tuyến di chuyển, vị trí tác phẩm, vị trí người tham quan, các lựa chọn chỉ hướng và thoát hiểm. Cấu trúc thị giác này, không chỉ tập trung trong chợ, mà bắt đầu từ bốn hướng, tương ứng với bốn dãy phố bao quanh Đồng Xuân: Hàng Khoai, Cầu Đông, Đồng Xuân và Nguyễn Thiện Thuật, đưa ra bốn chỉ định màu sắc lục – hường – vàng – xanh tương ứng với bốn phương hướng Đông – Tây – Nam – Bắc, cũng là bốn đặc tính vật chất tương ứng với chủng loại hàng hóa của các phân khu phố hàng bao quanh. Bốn màu này, kết hợp với hình dáng được tách ra từ ngũ thanh trong tiếng Việt (bằng, sắc, hỏi, ngã, nặng) để hình thành nên bộ nhận diện thị giác của Dự án nghệ thuật Đồng Xuân.

Từ cấu trúc thị giác tổng thể quy hoạch và định tuyến không gian, dẫn đến cấu trúc tác phẩm nghệ thuật cho Đồng Xuân – Trong một không gian kín và dày đặc sinh hoạt của chợ, hệ tác phẩm sẽ được chia thành hai cấu phần vận hành theo thời gian. Hệ tác phẩm ban ngày tương ứng với không gian sinh hoạt và sử dụng của ngôi chợ, các tác phẩm phần lớn là thị giác sẽ nằm ở những khoảng trống, chiếu nghỉ, tường và trần, những vị trí không can dự tới sự vận hành mua bán thường ngày. Hệ tác phẩm ban đêm sẽ có tính bao trùm hơn, với hình ảnh, âm thanh, thị giác và chuyển động, khai thác tối đa không gian vắng vẻ của ngôi chợ sau giờ hoạt động, và biến nó thành một sân khấu đa sắc màu, những trải nghiệm huyền hoặc.

Cấu trúc quy hoạch thị giác nói trên cũng sẽ là đường dẫn và chi phối các tác phẩm nghệ thuật, đưa ra các tuyến gợi ý cho nghệ sĩ sáng tác. Nghệ sĩ được mời đến làm việc với Đồng Xuân, với tất cả sự hiện diện vật chất sẵn có, các lớp lang lịch sử phức tạp sẵn có, các nhịp điệu sinh hoạt sôi động sẵn có, với toàn bộ cấu trúc vật chất và mô hình văn hóa của khu chợ đương thời. Họ được khuyến khích sử dụng tất cả các vật liệu này để suy tư, hình dung, cấu trúc ý tưởng và sản xuất-trình bày các “can dự” nghệ thuật của mình vào đây.

•  Đó có thể là những khoảng trống và đặc tự hình thành do kiến trúc và cơ chế vận hành của ngôi chợ: Những mảng tường và khoảng không, ô cửa sổ, khoảng trống trần nhà hay không gian mở bên trong – nằm giữa mỗi khối kiến trúc. Họ cũng có thể tạo ra những tương tác với cấu trúc kiến trúc sẵn có của tường, sàn, trần, cũng như những gợi ý tương tác với cảnh quan xung quanh của đường phố, với các đặc tính riêng thay đổi theo phương hướng cảm quan Đông phương.
•  Đó có thể là ánh sáng và thời gian: Ánh sáng biến đổi sắc thái theo từng thời điểm trong ngày, mở ra những chiều nhìn màu sắc khác nhau và thay đổi nhịp điệu thị giác; trong khi thời gian liên kết chặt chẽ với nhịp điệu vận hành của ngôi chợ, đông đúc lúc ban ngày và vắng vẻ sau hoàng hôn, từ đó mở ra hai không gian trạng thái để có những ứng tác nghệ thuật hòa nhịp với sự vận chuyển giữa sáng/tối, ngày/đêm.
•  Đó có thể là nhịp điệu và dòng chảy hữu hình và vô hình của khu chợ: Dòng người, dòng hàng hóa, dòng di chuyển, dòng trao đổi mua bán thương mại, dòng tương tác và giao tiếp của người đến chợ, đi chợ. Đồng Xuân được hình thành bởi dòng sông, vận hành theo dòng sông để hình thành nên dòng chảy lớn của riêng nó.
•  Đó có thể là những “cơ thể” được cấu trúc từ đời sống vật chất của khu chợ: Từ những quầy hàng hóa thủ công mây tre đan, của đời sống vật chất như vải vóc, đồ gia dụng, tới những gian hàng thảo dược, đồ khô dành cho các giác quan vô hình khứu giác, vị giác. Hay những yếu tố phi vật thể nhưng gắn với đời sống thường nhật và tinh thần của chợ: Lời rao và tiếng động, ký ức và tưởng tượng, quá khứ và tương lai.

Tác phẩm, vì vậy, sẽ không tách rời, mà như những “cơ thể” mới, “áp vào” cấu trúc hiện sinh của chợ Đồng Xuân, hoặc như những nhánh mới nảy trồi trên cơ thể này, thay thế những bộ phận cũ. Tác phẩm, vì vậy, sẽ hòa nhập vào các sinh hoạt, âm thanh, chuyển động, ánh sáng và màu sắc, để trở thành một phần của cấu trúc vật chất, chính trị, lịch sử và văn hóa của ngôi chợ. Tác phẩm sẽ là những bản mã mới cho bộ “mã nguồn mở” Đồng Xuân, để ngôi chợ được tiếp sức trong dòng chảy sinh hoạt đa tầng của các không gian vật chất, không gian tinh thần và không gian ảo.

Theo Tạp chí kiến trúc

Chia sẻ: