Trong lịch sử thế giới, không hiếm những nhân vật mà tư duy kiến trúc và tư duy chính trị gặp nhau trong cùng một con người, ví dụ Thomas Jefferson của Hoa Kỳ. Ở Việt Nam, Huỳnh Tấn Phát cũng là một trường hợp hiếm có, khi cuộc đời của một kiến trúc sư tài năng giao cắt gần như trọn vẹn với cuộc đời của một nhà cách mạng và chính trị gia. Từ những biệt thự hiện đại ở Sài Gòn trước 1945, những công trình giữa chiến khu đến công việc kiến thiết đất nước sau chiến tranh, ở ông dường như luôn tồn tại song song hai tư cách: người tổ chức không gian và người tổ chức xã hội. Kiến Việt xin trân trọng giới thiệu cuộc trò chuyện với bà Huỳnh Xuân Thảo, con gái của KTS Huỳnh Tấn Phát, về cuộc đời và sự nghiệp của ông.

KTS Huỳnh Tấn Phát (1913-1989)

• Sinh năm 1913 ở Bến Tre.
• Tốt nghiệp Kiến trúc sư Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, năm 1938.
• Mở văn phòng kiến trúc tư tại Sài Gòn (1940-1943), thiết kế nhiều biệt thự ở Sài Gòn, Mỹ Tho, Cần Thơ, Long Xuyên, Đà Lạt.
• Sự nghiệp chính trị: Chủ nhiệm báo Thanh Niên (1943-1945), Chủ tịch Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam (1969-1975), Phó Thủ tướng Chính phủ nước CHXHCN Việt Nam.
• Chủ tịch Hội Kiến trúc sư Việt Nam (1983 -1989).
• Công trình tiêu biểu: Biệt thự 150 Nguyễn Đình Chiểu (1940), Căn cứ Cách mạng thủ phủ Lộc Ninh (1972), Nhà hát Hòa Bình (1978)…
• Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật đợt 1 (1996).

Chân dung KTS Huỳnh Tấn Phát

Vũ Hiệp: Chúng ta đều đã biết, ông Huỳnh Tấn Phát là kiến trúc sư tài năng, một trong những người Việt đầu tiên thành lập văn phòng kiến trúc sư tư ở Sài Gòn trước 1945, thiết kế các công trình khắp Nam Kỳ. Nhưng ông còn là một nhà lãnh đạo cao cấp của quốc gia. Không hiểu từ nhỏ ông có phát lộ cả hai tố chất kiến trúc và chính trị không nhỉ?

Bà Huỳnh Xuân Thảo: Từ nhỏ, do ba má đi hoạt động cách mạng nên các con được chia ra gửi cho bên ngoại và bên nội cùng nuôi. Tôi được bà nội nuôi cho đến 10 tuổi thì được đưa ra miền Bắc học tập vào năm 1965, rồi đi du học ở Liên Xô. Thú thật, có rất ít thời gian tôi được sống cùng ba. Nhưng theo lời kể của người thân – các cô bên nội cùng sống với ông hồi nhỏ, ba là người học giỏi toàn diện cả văn hóa lẫn hội họa, thể thao, võ thuật. Ông được nhận học bổng trường Trung học Mỹ Tho và trường Petrus Ký ở Sài Gòn. Ba tôi còn thích chơi trò diễn thuyết: lâu lâu mua bánh bẻng, bánh lỗ tai heo, rủ các em ra vườn ngồi nghe ông nói về vũ trụ, địa lý, thời tiết – nghe xong thì cho ăn bánh. Lúc ấy, người lớn ai cũng bảo ba tôi sau này sẽ làm “pô-li-tích”. Quả đúng thế thật!

Vũ Hiệp: Quả nhiên ông có “máu” chính trị. Khi học Khoa Kiến trúc Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, ông còn tham gia phong trào Đông Dương Đại hội, Hội Ái hữu sinh viên Nam Kỳ và các hoạt động của Tổng hội sinh viên Đông Dương. Cuộc sống sinh viên của ông hẳn là sôi nổi lắm nhỉ?

Bà Huỳnh Xuân Thảo: Ba tôi xuất thân từ một gia đinh viên chức nghèo. Ông ra Hà Nội học, dù có học bổng nhưng vẫn phải tự xoay xở là chính, phải thay chỗ ở trọ thường xuyên để tìm chỗ rẻ nhất. Ngoài việc học, đi vẽ thực tập, ông còn viết báo và thiết kế nhà cho người không đủ tiền thuê kiến trúc sư. Việc sinh viên chưa tốt nghiệp, chưa có bằng mà đã thiết kế là rất nguy hiểm đến sự nghiệp nếu xảy ra sai sót. Nhưng ông nghèo quá nên phải làm. Chú của ba là luật sư Huỳnh Văn Phương, hành nghề ở Hà Nội, nhiều lần cho áo ấm, giày, vớ, nhưng ông phải mang đi cầm đồ để trả tiền nhà trọ cho bản thân và cho cả bạn học nữa. Khó khăn là vậy mà ông vẫn tốt nghiệp thủ khoa.

Ba tôi có chính kiến chính trị ngay từ hồi sinh viên. Cô ruột thứ chín của ba tên Huỳnh Thị Tánh lấy chồng làm thư ký cho Phó Toàn quyền Châtel. Bà Chín nhiều lần mời ba đến ăn cơm nhằm giới thiệu và kết nối với chồng để giúp cháu tiến thân, nhưng ba thường tìm cớ thoái thác. Ngược lại, ông lại rất tích cực tham gia phong trào sinh viên, đoàn kết thanh niên và đòi quyền lợi cho người An Nam.

Vũ Hiệp: Trong hồi ký của KTS Tạ Mỹ Duật có kể một câu chuyện rất thú vị liên quan đến KTS Huỳnh Tấn Phát. Có lần, một sinh viên kiến trúc tên Nguyễn Đăng Linh đuổi đánh một cậu bé nghịch ngợm là con chị giúp việc của ông Victor Tardieu. Ông hiệu trưởng sau đó đã túm áo và mắng nhiếc anh Linh thậm tệ. Không chịu nổi hành động xúc phạm nhân phẩm của hiệu trưởng đối với bạn học, sinh viên Huỳnh Tấn Phát liền vận động bãi khóa, cùng một số “chiến hữu” khác như Nguyễn Ngọc Ngoạn, Nguyễn Gia Đức, Nguyễn Đăng Linh đến phản đối tại Tổng nha học chính Đông Dương. Sự việc sau cũng được thu xếp ổn thỏa – ông Tardieu đã phải xin lỗi vì hành động của mình. Sau khi tốt nghiệp, KTS Huỳnh Tấn Phát về Sài Gòn làm những việc gì ạ?

Bà Huỳnh Xuân Thảo: Quay về Sài Gòn, ba làm việc trong Văn phòng KTS Chauchaon, người Pháp. Ở đó ông đã tham gia thiết kế nhiều công trình, nổi bật là Bệnh viện Saint Paul, Câu lạc bộ Thủy quân Pháp (hiện tại là Văn phòng 2 của Chính phủ ở TP Hồ Chí Minh).

Năm 1940, ba mở văn phòng kiến trúc tư, một trong những văn phòng kiến trúc người Việt đầu tiên ở Sài Gòn. Ông đã thiết kế nhiều biệt thự ở Sài Gòn và các thành phố khác ở Nam Kỳ theo kiểu Hiện đại bản địa, vừa cho thấy sự mới mẻ trong tạo hình, vừa phù hợp với khí hậu miền Nam. Hiện nay, nhiều biệt thự đã xuống cấp và bị phá hủy; được bảo tồn tốt có biệt thự 150 Nguyễn Đình Chiểu, hiện là dinh thự của Tổng lãnh sự quán Nhật Bản.

Biệt thự trên phố Lò Heo, TPHCM – KTS Huỳnh Tấn Phát

Năm 1943, ông gom tiền mua lại báo Thanh niên. Số tuần báo Thanh niên đứng tên chủ nhiệm Huỳnh Tấn Phát, phát hành lần đầu 7/8/1943, lập tức tạo tiếng vang lớn trong giới trí thức. Báo 12 trang, ra ngày thứ bảy, tòa soạn đặt ở số 70 đường Meyer, Sài Gòn (nay là đường Võ Thị Sáu). Chủ trương của tờ Thanh Niên là đoàn kết người Việt ba miền chống lại chủ nghĩa địa phương, chống lại sự chia rẽ của ngoại bang, kêu gọi thanh niên chung tay gánh vác trách nhiệm giải phóng dân tộc. Chính quyền thực dân Pháp đã đóng cửa tạp chí vào tháng 9 năm 1944, sau hơn một năm tồn tại.

Báo Thanh niên do KTS HUỳnh Tấn Phát làm chủ bút

Tháng 3/1945, ông được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương, tiếp đó tham gia khởi nghĩa giành chính quyền ở Sài Gòn. Kỳ đài cao 15m tại ngã tư Nguyễn Huệ – Lê Lợi do KTS Huỳnh Tấn Phát dựng trong đêm giành chính quyền là nơi Bí thư Xứ uỷ Trần Văn Giàu đọc Tuyên ngôn Độc lập sáng ngày 2/9/1945, vì Tuyên ngôn Độc lập của Chủ tịch Hồ Chí Minh từ Hà Nội không truyền thanh được vào Sài Gòn.

Cuối năm 1946, ba bị địch bắt, giam tại Khám Lớn Sài Gòn hai năm. Sau Hiệp định Genève 1954, KTS Huỳnh Tấn Phát không đi tập kết mà ở lại Sài Gòn phụ trách công tác trí vận, chính vận, đấu tranh đòi thi hành Hiệp định Genève thống nhất đất nước. Để hoạt động ở Sài Gòn, ông sử dụng danh nghĩa công khai là hành nghề kiến trúc tại văn phòng KTS Nguyễn Hữu Thiện, có tham gia thiết kế một số công trình tại đây. Năm 1959, KTS Huỳnh Tấn Phát bí mật vào chiến khu, sau đó làm Chủ tịch Ủy ban Mặt trận Dân tộc Giải phóng Sài Gòn – Gia Định (19/3/1961), rồi Phó Chủ tịch Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam (03/3/1962) và sau đó là Chủ tịch Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam. Ông là tác giả lá cờ nửa đỏ nửa xanh với ngôi sao vàng 5 năm cánh ở giữa được Hội nghị thành lập Mặt trận (20-12-1960) lấy làm cờ chính thức của Mặt trận và sau này cũng là quốc kỳ của Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam (08-6-1969).

Vũ Hiệp: Ở chiến khu và đảm nhận trọng trách quốc gia đại sự, ít có điều kiện để làm nghề kiến trúc, nhưng KTS Huỳnh Tấn Phát vẫn luôn “nhớ nghề” với công trình Thủ phủ Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam tại Thị xã Lộc Ninh, tỉnh Bình Phước, 1972 – 1973. Bà có thể nói về công trình này?

Bà Huỳnh Xuân Thảo: Để chuẩn bị cho đàm phán Hiệp định Paris giai đoạn cuối, Chính phủ cách mạng lâm thời CHMNVN chọn thị xã Lộc Ninh, tỉnh Bình Phước để xây dựng thủ phủ. Đích thân Chủ tịch chính phủ Huỳnh Tấn Phát quy hoạch và thiết kế với khoảng 60 bản vẽ khổ lớn; từ tổng mặt bằng đến các trụ sở chính quyền, nhà công cộng, một số khu ở. Thực ra, trước khi thiết kế thủ phủ Lộc Ninh, KTS Huỳnh Tấn Phát đã là tác giả của hầu hết các ngôi nhà làm việc, nhà ở lớn nhỏ của cơ quan Trung ương Cục, Bộ tư lệnh miền, hội trường lớn của Mặt trận dân tộc giải phóng và chính phủ lâm thời CHMNVN. Vật liệu ngày ấy chỉ có gỗ rừng, tranh tre lá nứa, vải, nilon, nhưng các công trình do ông thiết kế vẫn khang trang, chuẩn mực.

Bản vẽ Thủ phủ Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam tại Lộc Ninh của KTS Huỳnh Tấn Phát

Vũ Hiệp: Sau khi đất nước thống nhất, KTS Huỳnh Tấn Phát trở thành Phó Thủ tướng kiêm Chủ nhiệm Uỷ ban Xây dựng cơ bản nhà nước và Chủ tịch Hội KTS Việt Nam. Ông đã làm những gì trong công cuộc tái thiết đất nước thời hậu chiến?

Bà Huỳnh Xuân Thảo: Tuy làm công việc quản lý cấp cao nhưng ba tôi không quên mình là kiến trúc sư. Nhiều đồ án quy hoạch các thành phố và công trình trọng điểm quốc gia đều có sự tham vấn, đóng góp ý kiến của ông.

Sau năm 1975, với mong muốn Thành phố Hồ Chí Minh có công trình biểu tượng cho thời đại mới, ông đã cùng KTS Nguyễn Thành Thế thiết kế Nhà hát Hòa Bình có quy mô 2.330 chỗ ngồi với kiến trúc hiện đại, mạnh mẽ và bay bổng. Khi ấy, tại khu đất nhà hát Hòa Bình có hai công trình dở dang đang còn ở dạng bê tông: một dãy nhà to hình chữ nhật, thẳng đuột từ trước ra sau, và bên cạnh là một tòa tháp bê tông nhiều tầng (giờ là chùa Việt Nam Quốc tự). Khoảng gần cuối năm 1978 bà Năm Bắc – bí thư Quận ủy Quận 10 đã đến gặp ba tôi đề nghị giúp xây dựng một công trình kỷ niệm 5 năm ngày giải phóng Sài Gòn. Trên khu đất ngổn ngang đó, ông đã đề nghị xây Nhà hát Hòa Bình phục vụ cho người dân Thành phố Hồ Chí Minh. Hiện nay, công trình vẫn là nhà hát hiện đại hàng đầu TP Hồ Chí Minh và cả nước.

Nhà hát Hòa Bình, TPHCM – KTS Huỳnh Tấn Phát, KTS Nguyễn Thành Thế (Ảnh: Vũ Hiệp)

Ngoài ra, KTS Huỳnh Tấn Phát thường giữ vai trò Chủ tịch Hội đồng tuyển chọn đồ án của Việt Nam gửi tham dự các cuộc thi kiến trúc quốc tế; cũng qua đó ông và lãnh đạo Hội KTS Việt Nam phát hiện nhiều tài năng trẻ, chuẩn bị nguồn nhân lực cho công cuộc hội nhập quốc tế một cách chững chạc.

Vũ Hiệp: Tôi được nghe kể rằng, sau năm 1975, nhiều kiến trúc sư làm việc cho chế độ Việt Nam Cộng hòa đã được KTS Huỳnh Tấn Phát can thiệp để chỉ phải “học tập cải tạo” trong thời gian tối thiểu, và sau đó nhanh chóng quay lại tham gia tái thiết đất nước sau chiến tranh. Ông cũng vận động nhiều trí thức làm trong các trường đại học, cơ quan nghiên cứu của chế độ cũ ở lại để duy trì công việc chung không bị ngắt quãng. Bà có thể nói thêm về chuyện này?

Bà Huỳnh Xuân Thảo: Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, rất nhiều gia đình miền Nam, vì những biến cố ngoại cảnh bất ngờ, có người thân làm việc cho hai phe đối nghịch. Gia đình tôi cũng vậy. Người dì nuôi nấng chị em tôi khi ba má hoạt động cách mạng làm thư ký cho phu nhân ông Nguyễn Văn Thiệu. Khi bà Thiệu biết chuyện, đã không đuổi việc dì, thậm chí còn thỉnh thoảng gửi thêm quà về cho chúng tôi, nói đùa với dì là mang về mà nuôi con cộng sản.

Gia đình chúng tôi luôn bị theo dõi gắt gao nên giao liên cách mạng không thể tiếp cận, vì vậy anh trai tôi – Huỳnh Vệ Quốc – không thể vào vùng căn cứ cách mạng, buộc phải đi lính cho VNCH (khi đến tuổi quân dịch). Trong hoàn cảnh đó, ba tôi có nhắn tin về cho gia đình là cứ để anh Quốc đi lính, khi nào phải ra trận sẽ có kế hoạch khác.

Còn việc ba giúp các chú, các anh kiến trúc sư nhanh chóng học tập cải tạo và tham gia tái thiết hậu chiến, ngoài tầm nhìn về tương lai hòa hợp, phát triển của đất nước, còn là bản tính nhân hậu của ông. Có nhiều chuyện không thể kể hết về sự bao dung của ông đối với những người làm việc xung quanh.

Vũ Hiệp: Là con của một vị lãnh đạo cấp cao, bà và các anh chị em hẳn có cuộc sống dễ chịu lắm nhỉ?

Bà Huỳnh Xuân Thảo: Dù từng giữ những cương vị lãnh đạo rất cao nhưng ba là người liêm khiết, tới cuối đời cũng không có nhiều tài sản vật chất gì để dành cho vợ và các con ngoài khoản tiền trợ cấp sau khi mất do tiền lương Nhà nước cấp. Căn nhà ba ở nhiều năm ngoài Hà Nội (số 9 Nguyễn Đình Chiểu, nay là trụ sở Hội Nhà văn Việt Nam) ba cũng trả lại ngay cho Nhà nước khi bệnh nặng, chuyển vào Nam những tháng cuối đời. Lúc đó vợ con có ngỏ ý ba làm đơn xin Nhà nước một căn nhà nhỏ nhưng cha kiên quyết từ chối. Khi mất, ba không có một căn nhà chính thức của riêng ông.

Vũ Hiệp: Còn về học bổng Huỳnh Tấn Phát cho sinh viên kiến trúc thì sao ạ?

Bà Huỳnh Xuân Thảo: Sau khi ba mất năm 1989, má cùng các con có nguyện vọng thành lập quỹ học bổng mang tên Huỳnh Tấn Phát, nhưng phải tới 29/10/ 2007, quỹ học bổng mới được Ủy ban Nhân dân thành phố Hồ Chí Minh ra Quyết định thành lập. Lúc này má cũng đã qua đời.

Những ngày còn nhỏ, ba tôi cũng nhận được một số học bổng để có thể theo đuổi con đường học hành, từng tốt nghiệp Thủ khoa ngành Kiến trúc của Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương ngoài Hà Nội, nên ba rất muốn giúp đỡ những người trẻ có năng khiếu nhưng không đủ tiền để học hành.

Bằng tốt nghiệp Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương của KTS Huỳnh Tấn Phát (Ảnh: Vũ Hiệp)

Sau gần 20 năm hoạt động, quỹ học bổng mang tên KTS Huỳnh Tấn Phát đã giúp đỡ trực tiếp bằng tiền cho hàng trăm sinh viên ngành Kiến trúc, Quy hoạch, Xây dựng, Nội thất, Cảnh quan tại các trường Đại học trên địa bàn TP.HCM. Bên cạnh tài trợ học bổng (hỗ trợ tiền học phí), Quỹ còn có nhiều hoạt động, chương trình, dự án hỗ trợ sinh viên từ năm nhất đến năm cuối với mục tiêu: khi tốt nghiệp các em sẽ vững vàng trong chuyên môn, trong tư duy nghề nghiệp, luôn ý thức phát triển bản thân, như các lớp tiếng Anh giao tiếp, tiếng Anh chuyên ngành, các lớp phần mềm chuyên ngành, chuỗi các chương trình hướng nghiệp, kỹ năng mềm, hội thảo, du học bằng học bổng, phòng máy tính làm đồ án, v.v…

Vũ Hiệp: Cám ơn bà về cuộc trò chuyện!

Thực hiện: Vũ Hiệp

Chia sẻ: